وبلاگ تخصصي مسعود يوسفي

نوشته شده در موضوع تولید انرژی رایگان در 14 نوامبر 2016

امروزه گازهای گوناگون و مفیدی برای سوخت، وجود دارند که بیش از سه نوع آن در جهان استفاده می شود. این سه نوع عبارتند از:

الف-  گاز مایع (ال.پی.جی)  

که مخلوطی از بخش‌های پالایش شده نفت خام از قبیل پروپان، بوتان، پروپیلن و بوتیلن است. این گاز به این دلیل که به آسانی به مایع تبدیل می شود، از آن برای سوخت سیلندر استفاده می شود.

ب- گاز طبیعی

که از دو منبع عمده منابع گاز مستقل و گاز همراه (گاز حاصل از تفکیک نفت خام) تامین می شود

ج-   بیوگاز

گازهایی كه در اثر تخمیر فضولات گیاهی و جانوری دور از اكسیژن و در اثر فعالیت باكتریهای بی هوازی تولید می گردد

تعریف بیوگاز

بیوگاز عبارت است از گازهایی كه در اثر تخمیر فضولات گیاهی و جانوری دور از اكسیژن و در اثر فعالیت باكتریهای بی هوازی تولید می گردد كه حدود % 60 از آن را متان   (CH4)    كه یك گاز قابل اشتعال است ، تشكیل می دهد. بقیه آن شامل حدود % 30 دی اكسید كربن   (CO2)   ودرصد كمی از گازهای ازت اكسیژن ، هیروژن وسولفید هیدروژن   (H2S)    و رطوبت است.

ترکیبات بیوگاز

 

تاریخچه بیوگاز

تاریخچه تولید بیوگاز به اوایل سده نوزدهم برمی گرددکه شخصی به نام دیوی درسال 1808 ازطریق تخمیرکودگاوی وبااستفاده ازتقطیردرخلاء 3/ . لیتر گازمتان تولید نمود.

اولین بار از بیوگاز در سال1890 به طور صنعتی استفاده گردید که بدین روش توانستند در انگلستان قسمتی از چراغ های شهر لندن را بدین سیستم روشن و از مصرف برق صنعتی تولیدی جلوگیری نمایند. این روش از سال 1985 به طور جدی دنبال و در جهان گسترش یافت.

در قرن هجدهم، روشنایی خیابانهای شهرپاریس، به وسیله بیوگاز تولید شده از فضولات اسبهای درشكه‌ها تامین می‌شد. هم‌اكنون دربرخی از كشورهای شرقی از جمله چین، هند، تایلند، فیلیپین و كره جنوبی واحدهای بیوگاز كاملاَ مرسوم است. در کشور چین از سال ۱۹۷۲ تاکنون بیش از ۷ میلیون دستگاه بیوگاز که تامین کننده نیاز انرژی حدود ۵۰ میلیون نفر روستایی است نصب شده است. از سال ۱۹۸۸ تاکنون نیز در هند بیش از ۹۵۰۰۰۰ دستگاه بیوگاز نصب شده است

امروزه استفاده از بیوگاز در کشورهای آمریکا، کانادا، آلمان، دانمارک، چین، روسیه، انگلستان ، فرانسه، تایوان، هند و تایلند شدت بیشتری پیدا کرده است.استفاده از هاضم های تولید بیوگاز امروزه به بیش از یک میلیون دستگاه می رسد که بیشترین آنها در بخش صنعتی در اروپای شمالی و چین و در بخش نیمه صنعتی در هند وتایوان دیده می شود.
قابلیتها و مزایای بیوگاز بوسیله بیوگاز می توان اجاق گازهای خانگی را مشتعل كرد. این اجاقها را حتی می توان با مواد موجود در دسترس ساخت، همچنین می توان تورهای روشنایی گازسوز را افروخت. به علاوه موتورهایی نظیر موتور تراكتور، پمپهای آبیاری، آسیابها و ماشین آلات سوختی دیگر را با تغییرات كمی در آنها می توان با بیوگاز بكار انداخت.
انرژی حاصل از سوختن ده متر مكعب بیوگاز برابر با انرژی حاصل از سوختن ۶ متر مكعب گاز طبیعی،۶۰ لیتر گازوئیل، ۸ لیتر بنزین،۳۲ كیلوگرم ذغال چوب و ۸۵ كیلوگرم چوب است با توجه به اینكه بیوگاز در محل استفاده تولید می شود و با شیلنگهای پلاستیكی می توان منتقل شده و به وسیله وسایل دست ساز كنترل شود. هزینه های لوله كشی بین شهری، لوله كشی شهری و خانگی، نصب كنتور (درمورد گاز شهری) و یا به طور مشابه هزینه های حمل و نقل جاده ای و انتقال به درون منزل درمورد گاز مایع و نفت و گازوئیل حذف می شود.
در كشورهایی كه ذخایر نفتی وجود ندارد تحقیقات گسترده ای راجع به تولید و استفاده از بیوگاز به عنوان یك سوخت ارزان و سهل الوصول به عمل آمده است. توسعه بیوگاز در كشور چین قسمتی از طرح پیشنهادی ((فائو)) در برنامه ((جهش بزرگ به سوی جلو)) بوده است.
در كشورهایی مثل جمهوری اسلامی ایران كه مخازن نفت و گاز فراوانی موجود است،‌ استفاده از بیوگاز می تواند از به هدر رفتن بخش وسیعی از این تركیبات با ارزش در قالب سوخت جلوگیری كند. به طور كلی هر ۱۰۰ كیلوگرم فضولات گاوی تازه می‌تواند روزانه ۴/۹-۷/۳ متر مكعب گاز تولید كند.
گفته می شود كه احتمالاً حمام شیخ بهایی در اصفهان كه به گمان مردم قدیم با یك شمع كار می كرده ، انرژی سوخت خود را از گاز مردابی كه پشت آن قرار داشته تامین می كرده است و پس از خشك شدن مرداب از كار می افتد.

همچنین طبق مطالعاتی که توسط باستان‌شناسان و متخصصین انجام شده است معلوم گردیده که فاضلاب شهر اصفهان توسط لوله‌های جمع آوری فاضلاب وارد خزینه حمام می‌شده است و طبق محاسبات دقیقی که شیخ بهایی انجام داده بود و با طراحی خاص خزینه، این فاضلاب تبدیل به گاز متان می‌شد که قابل سوختن است. لجن‌های ته نشینی نیز به عنوان کود آلی مورد استفاده قرار می‌گرفت. شیخ بهایی با محاسباتی که انجام داده بود، حجم لجن را برای تولید بیوگاز مشخص کرده بود و گفته بود که اگر لجن به اندازه‌ای که خود مشخص کرده بود برسد می‌توانید مقدار مشخصی از لجن را به عنوان کود استفاده کنید. برای برداشت این لجن اضافی برنامه دقیقی ترسیم شده بود و در هر زمانی میزان برداشت اهالی هر منطقه‌ای مشخص بود.

اولین دستگاه بیوگاز با مفهوم امروزی در سال 1354 بطور آزمایشی در یكی از روستاهای استان لرستان احداث گردید. بعد از انقلاب اسلامی تا 40 دستگاه دیگر توسط جهاد سازندگی در استانهای مختلف كشور راه اندازی شد. این در حالی بود كه سالها قبل یعنی پیش از جنگ جهانی دوم كشورهایی مانند آلمان ، فرانسه و چین این كار را انجام می دادند..

درسال های اخیر به دلیل مشکلات ناشی از وابستگی گسترده به نفت و محدودیت منابع تجاری انرژی، به استفاده از بیوگاز بیشتر توجه شده است. بیوگاز بر اثر واکنش های تجزیه ای بی هوازی میکروارگانیسم های زنده در محیطی که مواد آلی وجود دارد، تولید می شود. از این قبیل محیط ها می توان به باتلاق ها و مرداب ها اشاره کرد و گازی که در این محیط ها تولید می شود، به گاز مرداب معروف است. دلیل نام گذاری این گاز به بیوگاز این است که بر اثر تجزیه بی هوازی مواد آلی و بیولوژیک به وسیله میکروارگانیسم های زنده تولید می شود. بیوگاز مخلوطی از سه ترکیب به نام های متان، دی اکسید کربن و سولفید هیدروژن است  .

  ترکیب عمده و قابل اشتعال بیوگاز، متان است که سهم بیشتر این گاز یعنی 60 تا70 درصد آن را شامل می شود. گاز متان، گازی است بی رنگ و بی بو که اگر یک فوت مکعب آن بسوزد، 252 کیلوکالری انرژی حرارتی تولید می کندکه در قیاس با سایر مواد سوختی، رقم قابل توجهی است. دو ترکیب دیگر به ویژه سولفید هیدروژن که سهم آن ناچیز است، جزء ترکیب های سمی هستند. از مزیت های مهم متان به دیگر سوخت ها این است که هنگام سوختن، گاز سمی و خطرناک منواکسید کربن تولید نمی کند؛ بنابراین از آن می توان به عنوان سوخت ایمن و سالم در محیط خانه استفاده کرد. همان طور که گفته شد، 60 تا70 درصد بیوگاز را گاز متان تشکیل می دهد، این درصد بالای متان، بیوگاز را به عنوان منبع عالی و ممتاز انرژی های تجدیدپذیر برای جانشینی گاز طبیعی و دیگر سوخت های فسیلی قرار داده است. امروزه از بیوگاز در گرم کردن دیگ های بخار کارخانه ها، موتور ژنراتورها برای تولید برق،گرم کردن خانه ها و پخت و پز استفاده می شود. استفاده از فناوری تولید بیوگاز در ایران، تاکنون کاربرد عمومی نیافته است و در مرحله آزمایشگاهی است؛ درحالی که در کشورهای اروپای غربی، جنوب شرقی آسیا و به ویژه چین و هندوستان این فناوری بسیار قابل توجه است و این کشورها با بهره گیری از این فناوری نیاز خود را به سوخت برطرف کرده اند  .

 سوئد، یکی از بهترین مصرف کنندگان بیوگاز در صنعت حمل و نقل است و برنامه ریزی شده است تا سال ۲۰۵۰ میلادی ۴۰ درصد از نیاز این کشور در بخش حمل و نقل از طریق بیوگاز تامین شود. براساس این گزارش، هزینه تولید بیوگاز در سوئد از تولید بنزین با صرفه تر است، زیرا تولید یک مترمکعب بیوگاز که شامل تولید، اصلاح و متراکم سازی است، ۵/۳ تا ۵/۴ کرون سوئد است که این مقدار، حدود ۷۰ درصد هزینه های جاری بنزین در سوئد است. بررسی ها نشان می دهد درصورت استفاده از بیوگاز در صنعت حمل و نقل، میزان آلاینده دی اکسیدکربن که سبب افزایش گاز گلخانه ای جهان می شود تا حدود ۶۵ تا ۸۵ درصد کاهش می یابد  .

فرایند تولید بیو گاز:

دستگاههاي بيوگاز در شكل كلي از مخازن ورودي ، خروجي ، تخمير(هاضم) و گاز ‏تشكيل شده اند ،كه شرايطي از قبيل آب و هوا ، فرهنگ ، اقتصاد و تكنولوژي باعث وجود اشكال مختلف و ‏مدلهاي گوناگون گرديده است . در تمام اين دستگاهها آب و مواد اوليه در حوضچه ورودي مخلوط و از آنجا ‏به مخزن تخمير هدايت شده كه پس از تخمير و توليد گاز ، باقی مانده مواد به خارج هدايت مي گردند .

بیو گاز در 3 مرحله کلی تولید می شود :

1 . هیدرولیز مواد آلی پیچیده و نا محلول و تبدیل این مواد به ترکیبات آلی محلول

2 . ترکیبات آلی محلول حاصل از مرحله اول بوسیله باکتریهای اسیدساز شکسته شده و در نتیجه اسیدهای آلی و هیدروژن تولید می شود

3 . تمام اسیدهای آلی و ترکیبات حاصله تولید شده در مرحله اسید سازی توسط باکتریهای متان ساز به بیو گاز تبدیل می شوند.

 

 

 

واکنشهاي شيميايي و بيولوژيکي بيوگاز

مرحله اول:‏
در طي اين مرحله مواد آلي پيچيده با وزن ملکولي زياد مانند پروتئين، سلولز و کربوهيدراتها به ملکولهاي ساده ‏تري همچون اسيدهاي آمينه، منوساکاريد و اسيدهاي چرب تبديا مي شوند.‏

مرحله دوم:‏
در طي اين مرحله ترکيبات مونومري با وزن ملکولي کم به ترکيبات واسطه مانند پروپيانات، بوتيرات، فورمات ‏و متانول تبديل مي شوند.‏

مرحله سوم:‏
باکتريهاي استوژنيک تمام ترکيبات فوق را به اسيد استيک، هيدروژن و دي اکسيد کربن تبديل مي کنند.‏

مرحله چهارم:‏
تمام ترکيبات مرحله قبل به متان تبديل مي شوند.‏
کليه مراحل فوق توسط باکتريهاي بي هوازي اختياري به انجام مي رسد به غير از مرحله چهارم که توسط ‏باکتريهاي بي هوازي مطلق انجام مي گيرد.‏
نسبت کربن به ازت در مواد ورودي به راکتور مهم مي باشد که اين نسبت بايستي در حدود 30 – 40 به يک ‏در نظر گرفته شود.‏
به خاطر حساسيت بالاي باکتري هاي متان ساز ساز به ‏
PH‏ بايستي ‏PH‏ را در حدود 5/7 الي 7/7 نگهداشت ‏که براي اين عمل مي توان ميزان قليائيت را در حدود 1500 تا 7500 ميلي گرم در ليتر کربنات کلسيم حفظ ‏کرد تا ظرفيت تامپوني خوبي در راکتور ايجاد گردد. در صورتي که ‏PH‏ به کمتر از 5/5 برسد باکتريهاي متان ‏ساز غير فعال مي گردند.‏
ميزان گاز توليدي در حدود 5/0 الي 75/0 متر مکعب به ازاي هر کيلوگرم جامدات فعال هضم شده مي باشد. ‏بطور معمول ميزان بار گزاري راکتور بيوگاز در حدود 6/0 الي 6 کيلوگرم به ازاي هر متر مکعب از فضاي ‏راکتور مي باشد.‏

استفاده از دستگاهاي بيو گاز در تثبيت زباله هاي شهري

هاضم هاي بي هوازي که در تثبيت زباله هاي شهري مورد استفاده قرار مي گيرند به دو دسته زير تقسيم مي ‏شوند:‏

‏1.‏ هاضم هاي بي هوازي با غلظت جامدات پايين ‏(low plain anerobic digestion)
‏2.‏ هاضم هاي بي هوازي با غلظت جامدات بالا ‏
(high plain anerobic digestion)

Low solid
در اين نوع هاضم غلظت جامدات مواد زائد جامد مورد استفاده 10 الي 4 درصد مي باشد.که براي ‏رسيدن به اين قسمت از لجن فاضلاب استفاده مي شود. ميزان توليد بيوگاز در اين سيستم 5/1 الي 5/2 ‏متر مکعب به ازاي هر متر مکعب حجم راکتور مي باشد که 50 الي 70% بيوگاز را متان تشکيل مي دهد. ‏بطور معمول به ازاي هر کيلوگرم مواد زائد جامد فرار تجزيه شده 25/0 الي 45/0 متر مکعب گاز توليد ‏مي شود و زمان ماند در اين راکتور 20 روز در نظر گرفته مي شود که بسته به درجه حرارت محيط، ‏ميزان بار ورودي و ميزان بار آلي قابل تجزيه تغيير مي کند.‏

High solid
در اين فرايند غلظت جامدات موجود در داخل راکتور 25 الي 35 درصد مي باشد که نمونه اي از اين ‏سيستم تحت عنوان فرايند ‏
dranco‏ در بلژيک که مخفف ‏anerobic compost‏ است در حال بهره ‏برداري مي باشددر اين سيستم توليد بيوگاز 5 الي 8 متر مکعب به ازاي هر متر مکعب حجم راکتور مي ‏باشد. که 55% آن متان مي باشد. زمان ماندش 6 الي 20 روز است. توليد 140 الي 200 متر مکعب ‏بيوگاز به ازاي هر تن مواد زائد خام مي کند.‏

محاسبه حجم گاز توليدي در راکتور
براي محاسبه حجم گاز توليدي در راکتور مي بايستي ابتدا فرمول شيميايي مواد زائد و يا فاضلاب ورودي به ‏راکتور را بدست آورد. مواد زائد جامد داراي فرمول عمومي زير مي باشند.‏
Ca Hb Oc Nd
Organic matter CH4 + CO2 + N2 + NH3
مي توان در فرمول فوق به جاي مواد آلي مصرفي فرمول کلي ورودي را قرار داد و با استفاده از فرمول زير ‏معادله را موازنه نمود.‏
Ca Hb Oc Nd + (4A-B-2C+3D/4) H2O ( 4A+B-2C-3D/8) CH4+ (4A-B+2C+3D/8) CO2 + DNH3
در محاسبه ‏
ميزان متان توليدي بايد توجه داشت که 60% گاز توليدي متان و 40% آن ‏CO2‏ مي باشد. در ‏ضمن چون بخشي از مواد آلي موجود در مواد زائد جامد ورودي به راکتور بيوگاز صرف سنتز بافت سلولي ‏جديد مي گردد. به همين دليل تنها 85% از گاز تئوري محاسبه شده در عمل توليد مي گردد.‏

 

 

در حال حاضر روش متداول در روستاهای کشور ما سوزاندن فضولات خشک شده است که البته با این عمل چیزی جز مقادیری خاکستر که فقط دارای مقداری املاح معدنی (فسفر، پتاس و…) است، به دست نمی‌آید و مقدار زیادی از نیتروژن و دیگر مواد مغذی آن از بین می‌رود. برای استفاده بهینه از انرژی بیوگاز، تاسیسات و تجهیزات خاصی لازم است.
باکتری های ویژه ای واکنش های تجزیه ای و بی هوازی مواد آلی را به منظور تولید بیوگاز انجام می دهند. این گروه باکتری ها قادر به شکستن و تجزیه مواد آلی پیچیده و ساده هستند که سرانجام به تولید بیوگاز منجرمی شود. این باکتری ها از باکتری های مزوفیل و تا حدودی گرما دوست، هستند و در دمای 75 تا 100 درجه فارنهایت می توانند زندگی کنند. تحقیقات نشان می دهد که بهترین دما برای رشد این گونه باکتری ها 95 درجه فارنهایت است که در این دما باکتری ها بیشترین فعالیت آنزیمی را برای تجزیه موادآلی و تولید بیوگاز دارند. با توجه به این موضوع در فصل زمستان که هوا سرد است، تولید بیوگاز در مرداب ها و باتلاق ها متوقف می شود. از شرایط مطلوب دیگر برای تولید بیوگاز، قلیایی بودن   (PH=7-8) محیط واکنش است  .

 تجزیه و تبدیل فضولات و مواد گندیده آلی که می تواند محصول حیوانات اهلی و یا گیاهان باشد، به وسیله باکتری ها در دو مرحله به بیوگاز و بیوماس تبدیل می شود. از بیوگاز استفاده های فراوانی می توان کرد و از بیوماس هم به عنوان کود آلی می توان بهره برد. در مرحله نخست این واکنش بیولوژیک، باکتری های بی هوازی مواد آلی گندیده را به اسید های آلی تبدیل می کنند. در مرحله دوم، گروه دیگری از باکتری ها اسید های آلی به وجود آمده را تجزیه می کنند که در نتیجه آن بیوگاز که بخش عمده آن متان است، تولید می شود  .

برای تولید بیوگاز در مناطق روستایی و مجتمع های کشاورزی و دامپروری می توان اقدام به ساخت دستگاه بیوگاز کرد که ساخت آن بسیار آسان است یك واحد بیوگاز خانگی و از بخش های زیر تشکیل شده است:  
۱- محفظه یا تانک تخمیر: فضولات حیوانی به درون این محفظه ریخته می شود و بعد از مدتی بیوگاز تولید می‌شود. حجم این محفظه در مقیاس خانگی بین ۶ تا ۱۲ متر مكعب است. تانک تخمیر، بخش اصلی دستگاه بیوگاز است که معمولاً به شکل استوانه و از جنس آجر و یا بتون ساخته می شود. این تانک را می توان یا به صورت کامل درون زمین و یا بخشی از آن را در روی زمین ساخت. مواد زاید آلی پس از ورود به تانک به مدت یک تا دو ماه در آن نگهداری می شوند. در طول این مدت، مواد زاید آلی درشرایط بی هوازی و براثر فعالیت باکتری ها تجزیه می شوند. نتیجه این تجزیه، تولید بیوگاز و مقداری بیوماس است که با تخلیه مرتب بیوماس و و اضافه کردن مواد زاید جدید در تمام روزهای سال می تواند ادامه داشته باشد  .
۲- محفظه ذخیره گاز: گاز تولیدشده در این محفظه جمع آوری می شود. اخیراَ این محفظه و محفظه تخمیر به صورت یك اتاقك مدور با سقف گنبدی شكل در زیر سطح زمین ساخته می شود. سقف گنبدی شكل باید نسبت به نفوذ گاز عایق باشد. در بالاترین قسمت گنبد سوراخی با سرپوش متحرك به اندازه ای كه یك انسان بتواند به واحد داخل شود، تعبیه می شود. لوله انتقال گاز از محفظه،‌ در وسط درپوش نصب می شود.  این محفظه به صورت سرپوشی شناور یا ثابت از جنس فلزی یا بتونی در روی بخش فوقانی تانک تخمیر قرار می گیرد. گازهای تولیدی در تانک تخمیر در بخش زیر این سرپوش جمع می شود که از طریق لوله کشی می توان آن را به نقطه مصرف انتقال داد. نکته مهم در باره این محفظه این است که از افزایش فشار گاز در این محفظه جلوگیری شود؛ بنابراین با نصب فشار سنج در این محفظه می توان فشار گاز را کنترل کرد.
۳- محفظه خروجی: از این محفظه علاوه بر كنترل فشار گاز درون واحد، برای تخلیه واحد پس از تخمیر كامل فضولات، استفاده می‌شود.
۴-‌لوله‌های‌ورودی‌وخروجی: جنس این لوله ها باید به گونه ای باشد كه در برابر خوردگی مقاومت كند. گاهی نیز واحدهای بیوگاز در مقیاس بزرگ برای استفاده عمومی در روستا و یا دامداریها بنا می‌شود. در مناطق سردسیر واحد بیوگاز باید در برابر سرمای محیط محافظت شود. هدف از لوله های ورودی و خروجی در دستگاه بیوگاز، ورود مواد خام و تخلیه بیوماس از تانک تخمیر است. جنس لوله ها را می توان از نوع پلاستیکی یا بتونی انتخاب کرد.

شکل 1 : تصویر شماتیک سیستم بیو گاز ثابت

شگل 2- سیستم بیوگاز با مخزن ثابت

تشریح واکنش تولید بیوگاز

واکنشهای هضم در دستگاه بیوگاز مشتمل بر یک سری فرایندهای شیمیایی و بیولوژیکی است که در غیاب اکسیژن و در حضور ارگانیسمهای بیهوازی، آب و دمای 35 الی 70 درجه سانتیگراد، گازی تولید می شود که بخش عمده ای از آن مخلوطی از گازها ی متان و دی اکسید کربن است . در دستگاههای بیوگاز واکنشهای تخمیر شامل یک سری فعل و انفعالات شیمیایی بهم پیوسته می باشد که در عین مجزا بودن، ارتباط تنگاتنگی با یکدیگر دارند . اصول هضم شامل مراحل زیر می باشد که هر مرحله توسط گروه خاصی از ارگانیسمها انجام می گیرد:

در مرحله اول مرحله مواد آلی پیچیده مانند کربوهیدراتها، چربیها و پروتینها توسط باکتریهای اسید ساز به مواد آلی ساده مانند قندهای ساده ، اسیدهای چرب و اسیدهای آمینه تبدیل می شوند. این باکتریها مواد پیچیده آلی را به اسیدهای چرب فرار تجزیه نموده و علاوه بر اس ید استیک و اسید پروپیونیک مقداری آمونیاک و گاز کربنیک نیز تولید می شود.

در مرحله دوم باکتریهای اسید ساز (اسید لاکتیک، اسید پروپیونیک، اسید استیک و اسید بوتیریک )، مواد آلی مرکب را به اسیدهای فرار تبدیل می کنند. پروتینها در ابتدا به اسیدهای آمینه و سپس به اسیدهای فرار شکسته می شوند، کربوهیدراتها در ابتدا به قندهای ساده و سپس به اسیدهای چرب فرار تبدیل شده می شوند و اسیدهای چرب به اسیدهای چرب فرار تغییر می یابند؛ در ضمن مواد دیگری همانند هیدروژن، دی اکسید کربن، سولفید هیدروژن، اتانول و مق ادیر بسیار جزیی از گازهای متان، ازت و آمونیاک در این مرحله بوسیله باکتریهای اسید ساز تولید و آزاد می شوند.

در مرحله سوم باکتریهای متا ن زا، اسیدهای تولید شده در مرحله قبلی را به متان و دی اکسید کربن تجزیه می کنند. این گروه ، مرکب از تعداد معدودی از باکتریها هستند که رش د و تکثیر آنها به کندی صورت گرفته و نسبت به محیط خود بسیار حساس است . در دستگاه هاضم که بطور صحیح عمل می کند، تعادل این دو گروه از باکتریها باید چنان باشد که متان سازها فقط اسیدهایی است که اسیدسازها تولید می کنند، به مصرف برسانند. برخی دیگر از انواع باکتریه ا نیز هیدروژن و دی اکسید کربن را جهت تولید متان به مصرف می رسانند. در حقیقت در این مرحله است که فعل و انفعالات اصلی متان زدایی را شامل می شود. در یک دستگاه در حال تعادل، متان سازها اسیدهایی را که اسید ساز تولید می کنند، به مصرف می رسانند. ، هنگامی که اسید سازها فعالیت بیشتری نسبت به متان سازها داشته باشندپی اچ  محلول کاهش یافته و جلوی رشد باکتریهای متان ساز گرفته م یشود تا سرانجام عمل هضم متوقف گردد.

مهمترین  فاکتورها جهت ایجاد بیوگاز بشرح ذیل می باشند:

1. درجه حرارت محیط تخمیر

معمولاً دستگاههای بیوگاز در حد فعالیت باکتریهای مزوفیلیک عمل نماید. که بین دمای 30تا70درجه سانتیگراد عمل می نماید اما دمای مطلوب آن ، 30 درجه سانتیگراد است .در در دمای بالاتر از 70درجه سانتیگراد ممکن است دستگاه اسیدی شود. در درجه حرارتهای پایین تر باکتریها از بین می روند؛ از اینرو باکتریهای متا ن زا نسبت به نوسانات سریع درجه حرارت کاملاً حساس بوده و در تولید بیوگاز تأثیر منفی دارد . درجه حرارت در مخزن تخمیر باعث از بین رفتن بسیاری از باکتریهای بیماری زا و انگلها می شود.

2-  خاصیت اسیدی یا ph مواد

باکتریهای متان زا که در فرایند تخمیر شرکت می کنند نسبت به پی اچ محیط حساسیت دارند و فعالیت این  این باکتریها و دیگر ارگانیسمهای بیهوازی در محیطی با پی اچ در حدود 6/8 تا 7/2 امکان پذیر می باشد.

کاهش ph باعث اختلال در زندگی باکتریهای متان زا شده و تولید گاز متان متوقف می شود. در صورتی که محیط  قلیایی شودو پی اچ آن بالا برود با ید صبر نمود تا پی اچ محیط دوباره به حالت تعادل برگردد و سپس مواد اولیه را به آن اضافه نمود.

 

3- نسبت کربن به ازت مواد (C/N)

باکتریهای بیهوازی برای زنده ماندن و انجام فعالیتهای خود نیازمند کربن و ازت می باشند. باکتریهای بیهوازی معمولاً کربن را بعنوان منبع انرژی جهت رشد و نمو و ازت را برای ساختن دیواره سلولی خود مصرف می کنند. نسبت این مواد در کنترل فعل و انفعالات بسیار مهم است؛ میزان مصرف کربن نسبت به ازت 30 تا 35 برابر سریعتر می باشد؛ لذا نسبت C/Nموجود در مواد اولیه جهت فعالیت باکتریهای بیهوازی و سرعت تخمیر و متعاقب آن تولید گاز متان بسیار موثر است. وقتی نسبتC/Nزیاد شود، ازت زودتر از کربن تمام می شود و کربن باقیمانده باعث اسیدی شدن محیط می گردد و بالعکس زمانی که نسبتC/Nکم شود، ازت بصورت گاز آمونیاک از محیط خارج و موجب قلیایی شدن محیط می گردد و نیز تولید گاز بعلت عدم وجود کربن متوقف می شود. در حالت ایده ال این نسبت کربن به ازت در حدود 25 تا 30 می باشد.

4. میزان رطوبت و آب مورد نیاز

میزان آب در مواد اولیه که بایستی مورد تخمیر قرار گیرند در حدود 90 % از وزن کل مواد را تشکیل می دهد. افزایش و یا کاهش زیاده از حد رطوبت مواد در مخزن تخمیر، تأثیر بسزایی در تولید گاز دارد.

5. درجه غلظت مواد

برای اینکه باکتریها بتوانند مواد آلی را جذب کنند، لازم است که مواد بصورت محلولی رقیق درآیند. در مخازن بیوگاز بهترین غلظت مواد جهت عملیات تخمیر بیهوازی در حدود 7 الی 9 درصد مواد جامد می باشد. ازدیاد غلظت مواد موجب افزایش چسبندگی و مانع از رشد باکتریها و کاهش غلظت موجب لایه لایه شدن محلول می شود که مستلزم همزدن مداوم محلول است. معمولاً مواد اولیه مورد استفاده در تخمیر بیهوازی غلظت بالایی داشته و لازم است تا با نسبت معینی آب رقیق شوند.

6. عدم وجود عناصر بازدارنده سمی

در غلظتهای زیاد بعنوان بازدارنده تولید Na,Ca,Mg,K,Fe در سیستمهای بیوگاز وجود عناصری مانند گاز هستند و موجب کندی یا توقف رشد باکتریهای متان زا می شوند؛ اما غلظت کمی از آنها م ی تواند سبب تحریک رشد باکتریها و افزایش سرعت تولید گاز گردد.

7. مدت زمان ماند گاری  مخلوط در مخزن هاضم

این مدت زمان در حقیقت فاصله میان زمان ورود حجم مشخصی از فضولات از طریق لوله ورودی به مخزن هاضم و زمان خروج آن از طریق لوله خروجی بشمار می آید. زمان ماند بسیار حائز اهمیت است زیرا چنانچه مواد ورودی به اندازه کافی درون مخزن باقی نمانند و روند هضم و تخمیر کامل نشود، بیوگازی تولید نخواهد شد؛ در این صورت از آنجایی که مخزن هاضم تنها برای مدت کوتاهی در اشغال حجم معینی از فضولات ورودی می باشد، عامل مذکور نقشی را در طراحی مخزن هاضم بازی نخواهد کرد. تولید گاز با افزایش زمان ماند، روند افزایشی دارد؛ بعبارت دیگر تولید گاز متان با زمان ماند طولان یتر بیشتر خواهد شد.

8. یکنواخت بودن محلول

یکنواخت نگهداشتن محلول از نظر غلظت و درجه حرارت بر روی سرعت تکثیر باکتریها تأثیر مثبت دارد. همزدن مواد داخل محفظه تخمیر که با افزودن روزانه مواد به محفظه تخمیر صورت می گیرد، موجب تحریک بیشتر باکتریها و متعاقب آن تولید گاز می شود.

 

 

 

بیو گاز لندوفیل

بیوگاز لندفیل از تجزیه بی‌هوازی زباله‌های شهریِ تَر تولید می‌شود. پسماندها در لندفیل دفن می‌شوند و در غیاب اکسیژن و توسط فعالیت باکتری‌های بی‌هوازی به‌تدریج تجزیه و گازهای ناشی از آن به‌تدریج از زیست-توده آزاد می‌شود.
 
در صورتی که لندفیل به‌درستی طراحی نشده باشد، این گازها
به آرامی در فضای لندفیل آزاد و وارد جو بیوگاز توسط لوله‌هایی که در لندفیل به‌دقت جاسازی شده است جمع‌آوری و برای تولید برق به واحدهای نیروگاه انتقال می‌یابد. در نیروگاه گازهای تشکیل دهنده بیوگاز توسط فرایندهای جداسازی از یک‌دیگر جدا شده و متان خالص شده توسط مولدهای مختلفی به نیروی الکتریکی تبدیل می‌شود.
برداشت بیوگاز
از دفن‌گاه‌های زباله از مباحث پر اهمیت مدیریت پسماند است. زیرا متان از عمده ترین گازهای گلخانه‌ای است که در پدیده‌ی گرم شدن کره زمین تاثیرگذار است و اثر آن در گرمایش زمین بسیار بیشتر از اثر دی‌اُکسیدکربن است. همچنین موارد متعددی از انفجار و آتش‌سوزی این گاز در دفن‌گاه‌های زباله که به‌حال خود رها شده‌اند گزارش شده است. به‌علاوه با در نظر گرفتن مقدار انرژی حاصل از منابع فوق که به‌طور میانگین در ایران سالانه حدود 35/16146 متر مکعب بیوگاز (9175 میلیون متر مکعب متان) با ارزش حرارتی 17 10x367/3 ژول انرژیتولید می شود.، صرف نظر کردن از آن عاقلانه نیست. هر ساله جامعه‌ی ایرانی حدود 15 میلیون تن زباله‌ی شهری و 6/4 میلیارد متر مکعب فاضلاب شهری و صنعتی تولید می‌کنند. فناوری بیوگاز پتانسیل مهمی برای تولید انرژی در کشور است. استفاده از بیوگاز طی سال‌های گذشته به‌طور مداوم رشد داشته است، اما بخش عظیمی از این پتانسیل بی‌استفاده مانده است. بیوگاز محصول زباله‌هاست و استحصال آن نیاز به فناوری پیچیده‌ای ندارد.

   جدول مقايسه خواص گازهاي با بيوگاز

 

کاربردهای انرژی بیو گاز

گاز حاصل از فرآیند تولید بیوگاز بی‌رنگ، بی‌بو و در حین سوختن بدون دود است. از انرژی بیوگاز در موارد گوناگونی استفاده می‌شود.

1- ایجاد حرارت: یک مترمکعب بیوگاز حدود 6500 ـ5200 کیلوکالری انرژی آزاد می‌کند و یک مترمکعب بیوگاز برای پخت 3 وعده غذایی یک خانواده 6 نفره کافی است.
 

2- سوخت مکمل برای موتورهای احتراق داخلی: بیوگاز می‌تواند به عنوان جایگزین مواد سوختی مانند بنزین و گازوئیل در موتورها به کار برود. در عملیاتی مانند کشیدن آب از چاه‌ها، در دستگاه‌های شالیکوبی، آسیاب‌ها و… می‌توان از این منابع انرژی در موتورها استفاده کرد.

3- تولید نیروی برق: از انرژی بیوگاز مانند اغلب انرژی‌ها می‌توان در تولید الکتریسیته استفاده کرد.

4- مواد اولیه صنایع شیمیایی: بیوگاز دارای حدود 65 درصد متان و 35 درصد دی‌اکسیدکربن است که این گازها می‌تواند به عنوان مواد اولیه در تولیدفرآورده‌های شیمیایی به کار رود

به عنوان مثال از این گازها برای ساختن سیلیکات‌های اکسی، حلال‌های مختلف، خنک‌کننده‌ها، حشره‌کش‌ها، دی‌کلرومتان (ماده اولیه برای تولید مواد پاک‌کننده چربی‌ها)‌، مواد با قابلیت نفوذ بالا، فیلم‌های عکاسی و…. استفاده کرد.

5-تولید کود اکسی: پس از انجام عمل تخمیر و تولید بیوگاز، فضولات باقیمانده به عنوان کود غنی و مناسب برای کشاورزی به کار می‌روند. این کود برخلاف کودهای حیوانی تازه، فاقد بو بوده و آلودگی محیط‌زیست را به دنبال ندارد، حجم کمتری اشغال می‌کند، بذر علف‌های هرز و انگل‌های جانوری آن از بین می‌رود و هیچ جاذبه‌ای برای رشد پشه و مگس و سایر آفات ندارد.

6-کمک به بهداشت محیط‌زیست: یکی از نکات مثبت دیگر استفاده از این انرژی به وجود آمدن محیط بهداشتی و سالم، آلوده نشدن آب‌های مصرفی و جلوگیری از شیوع بیماری‌های انگلی در مکان‌های مورد استفاده است.

7-کمک به حفظ پوشش گیاهی: با تولید بیوگاز سوخت مورد نیاز انسان تامین شده و دیگر نیازی به قطع درختان و پوشش گیاهی نیست. از عواملی که باعث می‌شوند استفاده از انرژی بیوگاز زیان‌آور باشد می‌توان به مواردی همچون کار با سیستم بیوگاز توسط افراد غیرمتخصص و بی‌تجربه و اسیدی‌شدن خاک‌های منطقه اشاره کرد که البته با برنامه‌ریزی در زمان معین و صرف هزینه‌های لازم قابل جبران هستند.

یك واحد بیوگاز می تواند از فضولات حیوانی، ضایعات كشاورزی، فضولات انسانی و فاضلابهای شهری به عنوان خوراك استفاده كند. مقدار مناسبی آب نیز به خوراك اضافه می‌شود. میزان گاز تولیدشده به نوع مواد ورودی، میزان اسیدی بودن خوراك و دمای محیط بستگی دارد. لجن باقیمانده از دستگاه به عنوان یك كود غنی از ازت می تواند مورد استفاده قرار گیرد. ازت موجود در این كود به صورت ازت آمونیوم (۴NH) است كه این امر قدرت باروری را نسبت به كودهای مشابه گیاهی و حیوانی افزایش می دهد. چون كود حاصله خاصیت اسیدی دارد در صورت استفاده مكرر از آن، لازم است كه چند هفته از كوددهی، زمین را با اضافه كردن آهك آماده كرد در مناطق روستایی هر خانوار می تواند به طور انفرادی یک دستگاه بیوگاز داشته باشد و یا چند خانوار ساکن در کنار هم می توانند به طور اشتراکی یک دستگاه بیوگاز بسازند. براساس محاسبات انجام شده، کود حاصل از سه راس گاو و یا چند راس گوسفند پاسخ گوی تولید گاز مصرفی هر خانوار در طول سال است. که این میزان تولید گاز، حدود 500 لیتر به ازای هر کیلوگرم فضولات تجزیه شده است. بهره برداری و نگهداری از دستگاه بیوگاز به مهارت خاصی نیاز ندارد و هرکس به راحتی می تواند از آن استفاده کند...
برای حفظ نكته ایمنی آن كنترل فشار به وسیله یك فشارسنج
U شكل (مانومتر) انجام می گیرد. به علت قابل انفجاربودن تركیب متان با هوا، هیچ شعله ای نباید به محفظه تخمیر نزدیك شود. غلظتهای نسبتاَ بالای متان، می تواند شخص را بیهوش و یا خفه كند.
محدود یت و مشكلات استفاده از بیوگاز

1-       كاهش میزان گاز تولیدشده در زمستان

2-      – تخلیه واحد به طور دستی (یا پلمپ)

3-        بازكردن درپوش واحد بیوگاز برای تخلیه

4-      مطلوب نبودن كیفیت شعله حاصل از سوختن

برای رفع مشکل  مطلوب نبودن كیفیت شعله ، می توان در هر روستا، یك واحد مركزی تولید بیوگاز ایجاد كرد و گاز خروجی را از واحد پیش از مصرف،‌ در معرض تركیباتی نظیر اتانول آمین قرار داد و به كیفیت شعله بهبود بخشید.

به طور كلی هر ۱۰۰ كیلوگرم فضولات گاوی تازه می‌تواند روزانه 7/3-4/9 متر مكعب گاز تولید كند.

در كشورهایی مثل جمهوری اسلامی ایران كه مخازن نفت و گاز فراوانی موجود است،‌ استفاده از بیوگاز می تواند از به هدر رفتن بخش وسیعی از این تركیبات با ارزش در قالب سوخت جلوگیری كند.

علاوه بر این موارد، با استفاده از بیوگاز در مناطق جنگلی، از قطع درختان و سوزاندن آنها و در نتیجه نابودی جنگلها و سایش خاك جلوگیری می شود. تحقیقات نشان می‌دهد كه در تغییر حالت فضولات حیوانی درون محفظه تخمیر تخم های انگل و میكروبهای بیماریزا تا حد زیادی از بین می روند.
حتی بوهای ناخوشایند نیز مرتفع می‌شود. بنابراین یك واحد بیوگاز دو جهت به بهداشت روستا كمك می‌كند. نخست اینكه با مصرف شدن فضولات حیوانی به عنوان منبع سوخت واحد، از پراكنده شدن این مواد در سطح روستا جلوگیری می شود.
دوم اینكه با هضم و تخمیر این مواد در محفظه تخمیر، بیشتر عوامل بیماریزا نابود می شوند همچنین مشخص شده است كه با تخمیر فضولات، از رشد میكروبهای مولد بیماریهای تیفوس، پاراتیفوس، وبا … جلوگیری به عمل می آید.

 

برخی از ویژگی های بیو گاز عبارتند از :

    بيوگاز حدود 10 % از هوا سبكتر است.
    درجه حرارت احتراق آن 750 -650 سیلسیوس است.
    گازي بيرنگ و بي بو بوده و با شعله آبي رنگ مي سوزد.
    ارزش حرارتي آن 20 مگاژول به ازاي هر متر مكعب مي باشد
    با بازدهي 60 % در كوره هاي بيوگاز مي سوزد.
    سيستمهاي توليد برق با راندمان تا 40 % و سيستمهاي توليد همزمان برق و حرارت (
CHP) با راندمان تا 80 % در دنيا توسعه يافته اند.

 

به طور خلاصه می توان مزایای كاربرد بیوگاز را به شرح زیر بیان كرد:

 الف- به كمك بیوگاز با سرمایه اندكی می‌توان سالانه چندین میلیارد متر مكعب گاز، از فضولات حیوانی تولید كرد.
ب- با استفاده از بیوگاز، در هزینه لوله كشی گاز برای روستاها صرفه‌جویی می شود.
ج- پس مانده عمل تبخیر كود بسیار مناسب و عاری از آلودگی به میكروبهای بیماریزا بوده و قابل استفاده در كشاورزی است.
د- به مخازن تولید بیوگاز، می‌توان زباله های روستا را نیز افزود و بدین روش علاوه بر افزایش تولید گاز، كود حاصله دارای ((هوموس)) بیشتری بوده و برای خاك كشاورزی بسیار مفید است ضمناَ مشكل آلودگی زباله‌های جامد نیز از این طریق برطرف می شود.

كشورهایی كه ذخایر نفتی وجود ندارد تحقیقات گسترده ای راجع به تولید و استفاده از بیوگاز به عنوان یك سوخت ارزان و سهل الوصول به عمل آمده است. توسعه بیوگاز در كشور چین قسمتی از طرح پیشنهادی ((فائو)) در برنامه ((جهش بزرگ به سوی جلو)) بوده است.

در یک نتیجه گیری کلی استفاده از بیوگاز در زندگی روزمره می تواند فایده های زیر را به دنبال داشته باشد:

 فواید استفاده از بیو گاز

–         بهبود وضعیت ایمنی صنعتی و خانگی، همچنین سودآور بودن آن

–         بهبود وضعیت کیفیت هوا و کاهش بوهای نامطبوع

–         کاهش انتشارگازهای گلخانه ای دشمن لایه ازون

–         رشد اقتصادی و تضمین منبع انرژی

–         جمع آوری مواد زاید و حیوانی در یک نقطه و جلوگیری از پراکندگی آنها در محیط اطراف

–         استفاده از بیوماس  (زیست توده)  تولیدی به عنوان کود سالم و مطمئن در کشاورزی

3- بیوگاز به عنوان یک منبع انرژی پایدار و تجدید شونده

اهمیت و مزایای استفاده از بیو گاز

1-اتمام سوختهای فسیلی عمده درقرن آینده

2-کمبودامکانات سوخت رسانی به مناطق دورافتاده

3-اختصاص بودجه کلان برای یارانه مصرف سوختهای فسیلی

4-توسعه هرچه بیشترصنعت پتروشیمی باکم کردن مصرف مستقیم نفت وصادرات محصولات پتروشیمی

5-نوسانات قیمت کالاهای ضروری به علت بالا رفتن تدریجی هرساله قیمت سوخت درکشورایران

6-رسیدن به عدالت اجتماعی ازطریق سوخت رسانی به کلیه مناطق

7-تغییرالگوی مصرف به طرف مصرف متعادل وبهره وری مناسب

8-تشکیل وتوسعه تعاونیهای تولیدبیوگازواشتغالزایی برای جوانان

 

شکل4- مراحل ساخت بیو گاز با مخزن ثابت در ایران

 

 

نتیجه گیری

تکنولوژی بیوگاز از نقطه نظر اقتصادی قابل قبول است و بر اساس یک روند طبیعی ، این گاز بدون صرف هیچ هزینه ای تولید می گردد؛ اما کنترل، بهینه سازی و بهره برداری از این گاز متضمن صرف هزینه می باشد.

استفاده از بیوگاز علاوه بر سالم سازی محیط زیست و تهیه کود غنی و تولید گاز سوختی، از نقطه  نظر اقتصادی دارای اهمیت بسیار زیادی است. تولید انرژی الکتریکی حاصل از سوخت بیوگاز بسیار اقتصادی تر از سوزاندن مستقیم این گاز است.

پایین بودن قیمت سوختهای فسیلی، افزایش تقاضای انرژی، آلودگیهای زیست محیطی و ….، موجب گردیده است تا بیوانرژی از لحاظ اقتصادی بسیار مورد توجه قرار گیرد.

با ساخت و توسعه نیروگاههای بیوگاز علاوه بر تأمین بخشی از انرژی مورد نیاز کشور، می توان گامی موثر در زمینه بحران عظیم ناشی از زباله های شهری و کاهش انتشار آلایندههای زیست محیطی برداشت که دارای اثرات اقتصادی و اجتماعی چشمگیری خواهد بود.

استفاده از منابع زیست توده در ظرفیتهای بزرگ و در زمانهای کاری زیاد مقرون به صرفه می باشد و اعطای وامهای کم بهره در این زمینه می تواند بسیار موثر باشد. با احداث نیروگاههای بیوگاز ضمن جمع آوری و کنترل آلایندههای زیست محیطی و کمک به حفظ

بهداشت و سلامت عمومی جامعه می توان بخشی از انرژی الکتریکی و حرارتی مورد نیاز را تأمین نمود.

منابع مورد استفاده

1– برات قبادیان طراحی بیوگاز گنبدی ثابت مجموعه مقالات اولین سمینار بیوگاز1357صص 127

 

2–ستاری ساربانقلی، داوود کبیری مشکلات، موانع و محاسن توسعه بیوگاز در روستا

 قاسمعلی عمرانیروند توسعه بیوگاز در ایران و جهان مجموعه مقالات اولین سمینار بیوگاز در ایران“-صص 15

3-  غلامرضا علیزاده بیوگاز و ضرورت توسعۀ آن در ایران از دیدگاه اقتصادی84مجموعه مقالات اولین، آبان1357ص93

4- علی زاده  بخش بیوگاز مرکز تحقیقات و کاربرد انرژی های نومجموعه مقالات اولین سمینار بیوگاز در ایرانسازمان انرژی اتمی ایران

 

5- فاطمه تابنده انرژی حاصل از زیست توده و جایگاه آن در ایران 252 ، وزارت نیرو، امورمجموعه مقالات سمینار توسعه و کاربرد انرژی های نو، صص 265

انرژی ، دفتر انرژی های نو،1376

6- جلال الدین شایگان ،حسین مهدیزاده و فریده قوی پنجه تبدیل مواد آلی فاضلاب به گاز متان با استفاده از روش تصفیۀ بی هوازی32مجموعه مقالات اولین سمینار بیوگاز 1375صص 46

   7- سید جواد شیخ الاسلامی ، علیرضاکشتکار فرایند تولید بیوگاز“. دومین کنفرانس سراسری روستا و انرژی ، خرداد 1377

8- خلیل شیخ قاسمی ،  تجارب به دست آمده در حین ساخت در ایران تکنولوژی ساخت دستگاه” Deenband hu “

28مجموعه مقالات اولین سمینار بیوگازآبان 1375صص 137

9  – مصاحبه با مه ندس شیخ الاسلامی (مسئول بخش بیوگاز سازمان انرژی اتمی ) و بازدید از واحد

بیوگاز ماهدشت کرج، خرداد 1379

10  – مهرداد عدل برآورد قابلیت های تولید انرژی از زائدات زیستی

. پایان نامۀ کارشناسی ارشد. دانشکدۀ محیط زیست، دانشگاه تهران 1378

11  – محمدعلی عبدلی بیوگاز سازمان انرژی اتمی ایران، بهمن1364

12  – لودویک ساسه تأسیسات واحدهای بیوگاز ترجمه دکتر قاسم نجف زاده، دانشگاه صنعتی امیرکبیر1374

سومین همایش ملی انرژی ایران599

13 – مصاحبه با دکتر فرور و کاترین رضوی(عضو کانون مطالعات توسعه پایدار)-خرداد1379)

14- Vim Van Nes, Mathew Mendij

“Biogas in Rural Houshold Energy Supply: The Nepal Biogas Support

Program”

Renewable Energy World, March-April 2000, pp100-113.

15- Metcalf Eddy Inc. Revised by G. Tchobanoglous and F.L Berton

“Wastewater Engineering: Treatment,Disposal,Reuse”

McGraw Hill, 1991

16-Reynolds/Richards.

Unit Operation and Processes in Environmental Engineering” , PWS

Publishing Company, 1996.

17-Internet: http://www.greenhouse.gov.au/ago/copyright.html

 

 

Article source: http://yousefi2008.blogfa.com/post-118.aspx

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

code